Xuất khẩu dăm gỗ đang ‘hút cạn’ nguyên liệu của chế biến sâu

Keo non, dăm gỗ và xuất khẩu thô vẫn đang được ‘ưu ái’

Trong bức tranh toàn cảnh ngành chế biến gỗ hiện nay, điều khiến nhiều doanh nghiệp trăn trở không phải là thiếu thị trường hay thiếu đơn hàng mà là ngày càng khó tiếp cận nguồn nguyên liệu hợp pháp, ổn định và đủ chất lượng cho chế biến sâu.

Theo ông Phạm Thành Long, Giám đốc thu mua nguyên liệu Công ty TNHH Triệu Thái Sơn, các doanh nghiệp chế biến sâu hiện hoàn toàn có năng lực sản xuất, có thị trường tiêu thụ và khả năng tạo ra giá trị xuất khẩu lớn. Tuy nhiên, điểm nghẽn lớn nhất lại nằm ở nguồn nguyên liệu khi cuộc cạnh tranh thu mua ngày càng gay gắt.

Từ thực tế hoạt động tại nhiều địa phương, ông Long cho biết tình trạng khai thác keo non khi mới 3-3,5 năm tuổi vẫn diễn ra khá phổ biến. Cùng với đó, các cơ sở băm dăm, điểm thu mua và trạm cân tự phát phát triển nhanh, sẵn sàng thu mua nguyên liệu bằng mọi giá khiến thị trường nguyên liệu bị đẩy vào tình trạng mất ổn định.

“Những doanh nghiệp đầu tư bài bản vào nhà xưởng, máy móc, công nghệ, lao động đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn môi trường và yêu cầu của thị trường xuất khẩu lại rơi vào thế bị động trong cuộc cạnh tranh nguyên liệu”, ông Long chia sẻ, đồng thời cho rằng nếu tình trạng này tiếp diễn, doanh nghiệp chế biến sâu sẽ ngày càng khó duy trì lợi thế cạnh tranh, dù vẫn còn đơn hàng và nhu cầu thị trường.

Không chỉ dừng ở câu chuyện thiếu nguyên liệu, nhiều doanh nghiệp cho rằng nguyên nhân sâu xa nằm ở cách vận hành của thị trường hiện nay. Theo ông Nguyễn Thế Mai, Tổng Giám đốc Công ty CP Lâm nghiệp Tháng Năm (Tập đoàn TH), hiện đang tồn tại một vấn đề nhức nhối của ngành khi dăm gỗ vẫn chiếm tỷ trọng lớn trong cơ cấu xuất khẩu lâm sản nhưng đây lại là nhóm sản phẩm có giá trị gia tăng thấp.

“Việc thu mua gỗ nguyên liệu để sản xuất và xuất khẩu dăm gỗ với khối lượng lớn, ít ràng buộc về chất lượng đã vô hình trung tạo ra thói quen trồng rừng chu kỳ ngắn, khai thác sớm và tập trung vào gỗ nhỏ. Điều này không chỉ làm giảm hiệu quả kinh tế của rừng trồng mà còn khiến nguồn nguyên liệu phục vụ chế biến sâu ngày càng cạn kiệt”, ông Nguyễn Thế Mai phân tích thực trạng.

Theo ông Mai, trong khi doanh nghiệp chế biến sâu cần nguồn gỗ lớn với chu kỳ khai thác trên 7 năm để sản xuất đồ nội thất, ván kỹ thuật và các sản phẩm xuất khẩu có giá trị cao thì phần lớn diện tích rừng hiện nay vẫn chủ yếu khai thác sau 3-4 năm để phục vụ sản xuất dăm gỗ.

Hệ quả là nhiều doanh nghiệp phải cạnh tranh quyết liệt để thu mua nguyên liệu, thậm chí phải nhập khẩu gỗ với chi phí cao, làm giảm sức cạnh tranh của sản phẩm Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Theo các doanh nghiệp, ngành gỗ Việt Nam mong chờ cơ chế tổ chức, phân bổ nguồn nguyên liệu theo hướng tạo giá trị gia tăng. Chừng nào thị trường còn ưu tiên xuất khẩu nguyên liệu thô và khai thác gỗ non, doanh nghiệp chế biến sâu vẫn sẽ “khát” gỗ lớn, khó nâng cao năng lực cạnh tranh và vị thế của ngành gỗ Việt Nam.

Điều khiến ông Mai băn khoăn hơn cả là cơ chế chính sách hiện nay vẫn chưa thực sự tạo động lực cho chế biến sâu. Theo đó, dăm gỗ xuất khẩu chỉ chịu thuế xuất khẩu 2% và còn được hoàn thuế giá trị gia tăng, trong khi doanh nghiệp chế biến sâu phải gánh nhiều chi phí đầu tư, thuế và nghĩa vụ tài chính lớn hơn.

Không chỉ vậy, việc đầu tư một cơ sở thu mua hay dây chuyền băm dăm khá đơn giản, trong khi một nhà máy chế biến sâu phải đầu tư nguồn vốn rất lớn, đáp ứng đầy đủ các yêu cầu về môi trường, phòng cháy chữa cháy, nguồn gốc nguyên liệu và tiêu chuẩn xuất khẩu.

Ở góc độ thị trường quốc tế, đại diện Công ty CP Lâm nghiệp Tháng Năm cũng cho rằng đây là thời điểm ngành gỗ không thể tiếp tục phát triển theo tư duy cũ. Khi các thị trường như EU, Hoa Kỳ hay Nhật Bản ngày càng siết chặt yêu cầu về nguồn gốc hợp pháp, chứng chỉ rừng và phát triển bền vững, việc diện tích rừng có chứng chỉ FSC, PEFC còn hạn chế cùng hồ sơ pháp lý về quyền sử dụng đất chưa hoàn thiện đang khiến nhiều doanh nghiệp gặp khó trong mở rộng đơn hàng và nâng cao năng lực cạnh tranh.

Một mắt xích mất cân đối sẽ ảnh hưởng cả chuỗi giá trị

Theo các doanh nghiệp, hệ lụy của bài toán nguyên liệu không chỉ dừng lại ở các nhà máy chế biến sâu mà đang lan rộng tới toàn bộ hệ sinh thái ngành gỗ. Ông Nguyễn Đức Hậu, Công ty TNHH Xuất khẩu Uni, Phó Chi hội viên nén gỗ, thuộc Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam, cho biết ngành viên nén gỗ chủ yếu sử dụng phụ phẩm từ quá trình chế biến gỗ để tạo nên một chu trình sản xuất tuần hoàn, xanh và tái tạo.

Tuy nhiên, khi nguồn nguyên liệu trong nước ngày càng thiếu ổn định và tình trạng khai thác rừng non diễn ra phổ biến, lượng phụ phẩm từ ngành chế biến gỗ cũng giảm theo. Trước mắt, tác động chưa quá rõ nhưng về lâu dài, nếu chế biến sâu gặp khó, lượng phế phụ phẩm sẽ tiếp tục suy giảm, qua đó làm ảnh hưởng trực tiếp đến sản lượng và chất lượng viên nén gỗ cũng như hoạt động của các đơn vị sử dụng loại nhiên liệu này.

Theo ông Nguyễn Đức Hậu, việc kéo dài chu kỳ khai thác để hình thành nguồn gỗ lớn không chỉ giúp nâng cao giá trị gỗ nguyên liệu mà còn gia tăng lượng phụ phẩm chất lượng, tạo lợi ích cho toàn bộ chuỗi cung ứng.

“Không nên để một vài lĩnh vực phát triển quá nóng làm mất cân bằng cả hệ sinh thái ngành gỗ. Điều quan trọng là phải xây dựng được một chuỗi cung ứng bền vững, trong đó các lĩnh vực bổ trợ và tạo giá trị cho nhau”, ông Hậu nhấn mạnh.

Rà soát, chấn chỉnh các cơ sở băm dăm, điểm thu mua và trạm cân tự phát

Từ những bất cập đã được chỉ rõ, các doanh nghiệp đều cho rằng, điều ngành gỗ cần lúc này không phải là những giải pháp riêng lẻ mà là tổ chức lại toàn bộ thị trường nguyên liệu theo hướng ưu tiên giá trị gia tăng. Theo đó, cần rà soát, chấn chỉnh hoạt động của các cơ sở băm dăm, điểm thu mua và trạm cân tự phát. Kiểm soát chặt điều kiện pháp lý, môi trường và nguồn gốc nguyên liệu. Đồng thời có chính sách khuyến khích người dân kéo dài chu kỳ trồng rừng từ 5-7 năm để hình thành vùng nguyên liệu gỗ lớn phục vụ chế biến sâu.

Bên cạnh đó, các doanh nghiệp kiến nghị nghiên cứu điều chỉnh chính sách thuế và lộ trình điều tiết xuất khẩu dăm gỗ nhằm ưu tiên nguồn nguyên liệu cho chế biến trong nước. Hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận tín dụng xanh, chuyển đổi công nghệ, xây dựng cơ sở dữ liệu số về vùng nguyên liệu và truy xuất nguồn gốc, đồng thời nghiên cứu đa dạng hóa giống cây trồng, mở rộng diện tích rừng có chứng chỉ quản lý bền vững.

“Nếu nguồn nguyên liệu được tổ chức lại đúng hướng, người trồng rừng sẽ có thu nhập cao hơn, doanh nghiệp yên tâm đầu tư dài hạn, địa phương có thêm nguồn thu ngân sách và ngành gỗ Việt Nam sẽ từng bước chuyển từ xuất khẩu tài nguyên sang xuất khẩu giá trị”, ông Phạm Thành Long, Giám đốc thu mua nguyên liệu Công ty TNHH Triệu Thái Sơn, bày tỏ.